Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh toàn cầu chứng kiến những chuyển dịch mạnh mẽ về công nghệ, kinh tế và cấu trúc quyền lực. Sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi nền kinh tế. Đối với Việt Nam, việc xác lập một mô hình phát triển phù hợp không chỉ mang ý nghĩa chiến lược, mà còn là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa khát vọng phát triển hùng cường trong dài hạn.
Phát biểu khai mạc, PGS. TS. Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, thế giới đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không còn là lựa chọn mà đã trở thành yếu tố tất yếu đối với mọi nền kinh tế, doanh nghiệp và tổ chức.
Theo ông, thực tiễn thời gian qua cho thấy những quốc gia nắm bắt được làn sóng công nghệ đã bứt phá mạnh mẽ, trong khi các nền kinh tế chậm thích ứng có nguy cơ tụt hậu. Do đó, việc lựa chọn mô hình phát triển phù hợp là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam trong giai đoạn tới. Quan điểm phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết số 57.
Tuy nhiên, theo PGS. TS. Nguyễn Đức Minh, vấn đề đặt ra không chỉ là lựa chọn giữa phát triển theo chiều rộng hay chiều sâu, mà là sự chuyển dịch mang tính căn bản của toàn bộ hệ sinh thái phát triển. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược quốc gia; con người vừa là động lực vừa là mục tiêu của phát triển.
TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng: Một trong những yêu cầu đầu tiên là phải nhận diện rõ mô hình phát triển đất nước sau 40 năm đổi mới, đồng thời phân biệt giữa mô hình phát triển quốc gia, mô hình phát triển kinh tế và mô hình tăng trưởng.
Một hướng tiếp cận được đề xuất là phân tích mô hình phát triển theo các “lát cắt” như kinh tế, xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường, đối ngoại, văn hóa và quản trị quốc gia. Tuy nhiên, đây chỉ là các trụ cột, còn “lõi” của mô hình phải là triết lý phát triển, hệ động lực và cơ chế vận hành.
Đáng chú ý, việc tích hợp khoa học công nghệ vào các lĩnh vực cần được thực hiện linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, tránh cách tiếp cận giản đơn, cơ học. Công nghệ cần được nhìn nhận như động lực nâng cao chất lượng và hiệu quả phát triển, thay vì “gắn nhãn” hình thức.
Một trong những nội dung nổi bật tại diễn đàn là vai trò của kinh tế dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong mô hình tăng trưởng mới. Theo ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn CMC, dữ liệu đã trở thành “tài nguyên chiến lược” và là yếu tố sản xuất quan trọng của nền kinh tế hiện đại.
Việt Nam đang đứng trước “thời điểm vàng” để phát triển kinh tế dữ liệu, với quy mô kinh tế số đạt khoảng 36 tỷ USD vào năm 2024 và mục tiêu chiếm 30% GDP vào năm 2030. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, thị trường và nguồn nhân lực.
Hiện nay, Việt Nam còn thiếu khung pháp lý rõ ràng về sở hữu và định giá dữ liệu, chưa có cơ chế thử nghiệm cho các mô hình kinh doanh mới, hạ tầng dữ liệu còn hạn chế và nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu. Trong bối cảnh đó, sự kết hợp giữa “Nhà nước kiến tạo” và “doanh nghiệp tư nhân tiên phong” được xem là chìa khóa để thúc đẩy phát triển kinh tế dữ liệu.
Các khuyến nghị chính sách tập trung vào bốn trụ cột: hoàn thiện thể chế và thiết lập cơ chế sandbox; phát triển hạ tầng dữ liệu và doanh nghiệp công nghệ nội địa; hình thành thị trường dữ liệu và thúc đẩy dữ liệu mở; và tăng cường đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đáng chú ý, diễn đàn cũng đặt ra tầm nhìn dài hạn cho sự phát triển của Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu đến năm 2045, khi Việt Nam trở thành nước phát triển có thu nhập cao, các nhà hoạch định chính sách còn hướng tới một “Vision Foresight” – tầm nhìn 100 năm, đến năm 2130.
Việc xác định Việt Nam sẽ là ai, đứng ở đâu trong hơn một thế kỷ tới là một bài toán lớn, đòi hỏi sự chuẩn bị ngay từ hôm nay. Theo TS Nguyễn Đức Hiển, “nguyên liệu” cho mô hình phát triển mới đã có, nhưng để xây dựng được một con đường rõ ràng, mạch lạc và hiệu quả cần sự đồng hành của toàn bộ hệ thống chính trị cùng cộng đồng khoa học.
Trong bối cảnh áp lực cạnh tranh gia tăng và nguy cơ tụt hậu hiện hữu, việc đổi mới mô hình phát triển theo hướng lấy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực trung tâm không chỉ là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách đối với Việt Nam. Đây cũng chính là thông điệp xuyên suốt được các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp nhấn mạnh tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 – một diễn đàn đặt nền móng cho hành trình phát triển dài hạn của quốc gia trong kỷ nguyên số./.