TS. Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cùng các đại biểu chúc mừng các họa sĩ tại lễ khai mạc triển lãm
Sáng 30/10, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học, phường Ba Đình, Hà Nội), đã diễn ra khai mạc triển lãm mỹ thuật “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” giới thiệu các tác phẩm sơn mài của tám họa sĩ: Nguyễn Văn Bảng, Nguyễn Thị Tiến, Nguyễn Đình Văn, Lily Lai, Bùi Thị Mừng, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo. Triển lãm do Nguyên Lacquer tổ chức
Mỗi họa sĩ một cách cảm nhận sơn mài
Các tác phẩm trưng bày khai thác nhiều đề tài, từ phong cảnh, hoa, tĩnh vật, chân dung đến hình tượng Phật giáo và những suy tư về đời sống nội tâm. Trên nền chất liệu sơn ta, mỗi họa sĩ lựa chọn một cách thể hiện riêng, từ phối màu, tổ chức hình mảng đến xử lý bề mặt. Bên cạnh những gam màu quen thuộc của sơn mài truyền thống như đỏ son, đen, nâu cánh gián cùng ánh vàng, bạc, nhiều tác phẩm còn thử nghiệm các sắc xanh, tím, cam, hồng, mở rộng khả năng biểu đạt của chất liệu.
Đáng chú ý, bên cạnh các tác phẩm hoàn chỉnh, ban tổ chức còn dành không gian giới thiệu những mẫu sơn mài qua các công đoạn chế tác khác nhau. Tại đây, người xem có thể tìm hiểu quá trình tạo lớp sơn, mài và hoàn thiện bề mặt tranh. Cách trưng bày này giúp công chúng hiểu rõ hơn đặc tính của sơn ta, yêu cầu kỹ thuật cũng như sự công phu trong quá trình sáng tác.
Tác phẩm "Dáng sen" của tác giả Hoàng Ngọc Nhung
Nguyên hình thành từ sự kết nối của những người cùng quan tâm và gắn bó với sơn mài truyền thống. Không chỉ là nơi làm việc, đây còn là không gian để các họa sĩ trao đổi kỹ thuật, góp ý tác phẩm và chia sẻ kinh nghiệm sáng tác. Trên nền tảng chung về chất liệu, mỗi người vẫn có sự tự do trong lựa chọn đề tài, ngôn ngữ tạo hình và cách thể hiện cá tính nghệ thuật.
Sự đa dạng ấy được thể hiện qua các tác phẩm tại triển lãm. Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng giới thiệu những sáng tác mang phong cách trừu tượng, bán trừu tượng, lấy cảm hứng từ phong cảnh và những liên tưởng trong đời sống. Tác phẩm “Buổi sáng ở bản Sin Suối Hồ” bắt nguồn từ chuyến đi thực tế tại một bản vùng cao; “Những mảnh ghép” gợi suy ngẫm về các thành tố của đời sống, trong khi “Nếp gấp” khai thác hình ảnh giấy hoặc vải gấp lại.
Với hơn 45 năm gắn bó với sơn mài, họa sĩ Nguyễn Thị Tiến theo đuổi các đề tài phong cảnh, hoa và tĩnh vật. Ba tác phẩm “Phong cảnh Yên Châu” (2019), “Sen trắng” (2023) và “Xuân” (2024) được giới thiệu tại triển lãm cho thấy sự quan sát tinh tế của họa sĩ đối với thiên nhiên. Riêng với hình tượng hoa sen, bà chú ý đến hình dáng, màu sắc và sự chuyển biến của cây qua từng giai đoạn phát triển, từ đó tìm cách chuyển hóa những quan sát ấy thành ngôn ngữ sơn mài.
Tác phẩm "Gia Xuân" của họa sĩ Lily Lai
Thiên nhiên cũng là nguồn cảm hứng xuyên suốt trong sáng tác của họa sĩ Nguyễn Đình Văn. Hình ảnh cây cối, động vật và cảnh vật gần gũi được khai thác qua cảm nhận riêng về màu sắc, ánh sáng và không gian. Trong khi đó, họa sĩ Lily Lai quan tâm đến hình tượng người phụ nữ, tình mẫu tử và những chuyển động trong đời sống nội tâm.
Tác phẩm "Phúc gia viên" của tác giả Bùi Thị Mừng
Họa sĩ Bùi Thị Mừng tìm cảm hứng từ Phật giáo và đời sống thường ngày, hướng đến những giá trị từ bi, trí tuệ và an lạc. Hình tượng hoa sen, sắc hoa và đồng lúa quê nhà trở thành những chất liệu gợi mở mối liên hệ giữa chiêm nghiệm tinh thần với cảnh sắc thân thuộc.
Mỗi họa sĩ có một cách quan sát, cảm nhận và chuyển hóa đời sống thành hình ảnh. Chính những khác biệt về trải nghiệm, cảm xúc và mối quan tâm sáng tác đã tạo nên diện mạo phong phú cho triển lãm, cho thấy sơn mài không bị giới hạn trong một khuôn mẫu biểu đạt nhất định.
Với các họa sĩ tại Nguyên, gắn bó với sơn mài còn là lựa chọn một nhịp làm việc chậm rãi giữa đời sống nhiều vội vã. Quá trình sáng tác tạo khoảng lặng để người vẽ đối diện với cảm xúc và suy nghĩ bên trong, từ đó gửi gắm những trải nghiệm riêng vào tác phẩm. Giá trị của bức tranh vì thế không dừng ở hình thức thị giác, mà còn nằm ở khả năng tạo nên sự đồng cảm với người thưởng lãm. Một tác phẩm có thể gợi lại những khoảng thời gian đã qua, đem đến cảm giác bình yên hoặc khơi dậy những cảm xúc tích cực. Sự gắn bó với sơn mài, bởi vậy, còn bắt nguồn từ mong muốn tạo ra những tác phẩm có khả năng kết nối con người với chính mình và với những người xung quanh.
Kế thừa kỹ thuật, mở rộng khả năng biểu đạt
Một trong những điểm đáng chú ý của triển lãm là câu chuyện về sự kế thừa và đổi mới trong nghệ thuật sơn mài. Với các họa sĩ tại Nguyên, kế thừa truyền thống trước hết là hiểu và tôn trọng đặc tính của chất liệu sơn ta, thực hành nghiêm túc qua từng công đoạn, đồng thời không ngừng tìm tòi những cách thể hiện mới.
Sơn ta được chiết xuất từ nhựa cây sơn tự nhiên (Rhus succedanea), chủ yếu được trồng tại Phú Thọ. Chất liệu này có độ bám dính cao, dẻo dai và khả năng chống thấm nước. Đặc biệt, sơn ta khô trong môi trường có độ ẩm cao. Khi được phủ thành nhiều lớp, kết hợp với các vật liệu như son đỏ, vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai rồi mài và xử lý bề mặt, những lớp màu, chi tiết ẩn bên dưới dần hiện ra, tạo chiều sâu, độ bóng và khả năng bắt sáng đặc trưng của tranh sơn mài Việt Nam.
Quá trình chế tác đòi hỏi người họa sĩ phải tính toán, kiểm soát từng lớp sơn, đồng thời có khả năng ứng biến trước những biến đổi của chất liệu. Kết quả sau mỗi lần mài đôi khi khác với dự tính ban đầu, tạo ra những hiệu quả bất ngờ và mở ra hướng xử lý mới cho tác phẩm.
Chia sẻ về mối quan hệ giữa sự chủ động của người vẽ và những biến chuyển khó dự đoán của chất liệu, họa sĩ Lily Lai cho biết: “Tôi muốn làm chủ chất liệu, nhưng không muốn tước đi sự bí ẩn của nó”. Theo chị, những bất ngờ trong quá trình mài không có nghĩa là phó mặc tác phẩm cho sự ngẫu nhiên. Người họa sĩ vẫn cần tư duy tạo hình, kinh nghiệm và khả năng quan sát để nhận ra hiệu quả phù hợp, quyết định chi tiết nào nên giữ lại và phần nào cần tiếp tục xử lý.
Từ kinh nghiệm nhiều năm sáng tác và giảng dạy, họa sĩ Nguyễn Văn Bảng đánh giá sơn mài là chất liệu bản địa quý giá, còn nhiều dư địa để các thế hệ họa sĩ tiếp tục khám phá. Theo ông, sức sống của sơn mài phụ thuộc vào năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ. Kế thừa kỹ thuật truyền thống cần song hành với tư duy mới và những tìm tòi trong sáng tác, thay vì lặp lại nguyên vẹn cách làm của các thế hệ đi trước.
Thực tế, việc tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt mới không đồng nghĩa với việc rời xa nền tảng truyền thống. Ngược lại, hiểu sâu đặc tính chất liệu, nắm vững kỹ thuật và có tư duy sáng tạo sẽ giúp người họa sĩ khai thác tốt hơn những giá trị vốn có của sơn mài. Đây cũng là cách để chất liệu truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống mỹ thuật hôm nay.
Thông qua triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn”, công chúng có dịp tiếp cận những góc nhìn đa dạng về sơn mài, từ đề tài, ngôn ngữ tạo hình đến kỹ thuật chế tác. Những tìm tòi của tám họa sĩ cho thấy sức hấp dẫn của chất liệu truyền thống không chỉ nằm ở giá trị đã được khẳng định, mà còn ở khả năng tiếp tục được khám phá, làm mới bằng tư duy và cảm quan nghệ thuật của mỗi thế hệ. Triển lãm diễn ra từ ngày 30/10 – 4/11, mở cửa tự do phục vụ công chúng.