Ký thỏa thuận ghi nhớ giữa Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” và Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ (VNCA) Hoa Kỳ năm 2023
Nỗ lực nhân đạo góp phần hàn gắn vết thương chiến tranh
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến 1975, gần 1,2 triệu liệt sĩ đã hy sinh. Riêng giai đoạn 1954–1975, ước tính từ 850.000 đến hơn 1 triệu chiến sĩ đã ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia. Dù chiến tranh đã lùi xa nhiều thập kỷ, hiện vẫn còn khoảng 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính.
Dự án VWAI do Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Texas Tech University chủ trì nghiên cứu tài liệu lưu trữ nhằm hỗ trợ công tác tìm kiếm người mất tích. Tại Việt Nam, sáng kiến nhận được sự phối hợp của Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” cùng các nhà nghiên cứu và tình nguyện viên.
“Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” – nguồn tư liệu đặc biệt
Trọng tâm của dự án là khai thác hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center) – được gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”. Đây là các tài liệu do quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ trong chiến tranh từ ba lô, tư trang và giấy tờ cá nhân của các chiến sĩ đã hy sinh. Những tài liệu như thư tay, nhật ký, sổ công tác, giấy tờ tùy thân… được chụp vi phim phục vụ phân tích tình báo; bản gốc sau đó bị tiêu hủy.
Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper, trao trả “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” cho cựu binh Việt Nam năm 2025
Sau chiến tranh, kho vi phim này được giải mật và số hóa. Hiện VNCA lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan tới lực lượng Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc. Từ nguồn tư liệu này, hàng trăm nghìn hồ sơ CDEC đã được sàng lọc, hệ thống hóa, chứa thông tin về tên người, đơn vị, địa điểm và tọa độ thu giữ tài liệu – những dữ liệu có thể hỗ trợ xác minh vị trí mộ phần và thông tin liệt sĩ.
Đại tá, cựu chiến binh, nhà văn Đặng Vương Hưng – Người sáng lập, Chủ tịch Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” cho biết: Dưới sự lãnh đạo của Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam, Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thai Dinh Vo, các nhà nghiên cứu đã thầm lặng khai thác kho tư liệu quý trong nhiều năm qua. Từ những hình ảnh vi phim đen trắng, gồm tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh cùng chú thích viết tay của nhân viên tình báo quân đội Mỹ thời chiến, họ đã sắp xếp, biên soạn lại một cách khoa học. Kết quả bước đầu là hàng trăm nghìn hồ sơ CDEC “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” được sàng lọc và hệ thống hóa, chứa thông tin về tên người, đơn vị, địa chỉ và tọa độ thu giữ tại nhiều địa phương trên khắp Việt Nam thời chiến, hiện đã được VNCA số hóa phục vụ nghiên cứu và hỗ trợ công tác tìm kiếm.
Những người lính vẫn đang trở về
Từ năm 2022, các nhà nghiên cứu thuộc VNCA đã phối hợp với phía Việt Nam xác minh nhân chứng lịch sử và trao trả các hồ sơ chứng tích cho thân nhân liệt sĩ. Trong giai đoạn 2023–2025, hàng trăm hồ sơ đã được giới thiệu trên các nền tảng truyền thông và trao tận tay hơn 40 gia đình liệt sĩ cùng cựu chiến binh.
Dù không phải di vật gốc, những trang tài liệu in từ vi phim vẫn mang giá trị thiêng liêng. Nhiều thân nhân nghẹn ngào khi lần đầu nhìn thấy nét chữ, bút tích hoặc thông tin về người thân đã hy sinh. Có gia đình đặt hồ sơ trên bàn thờ thắp hương tưởng niệm; có nơi tổ chức lễ truy điệu trang trọng như đón người thân trở về sau nhiều thập kỷ xa cách.
Cam kết hợp tác Việt - Mỹ để những người lính tiếp tục trở về, thông qua “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” năm 2023
Theo Đại tá Đặng Vương Hưng - Nhà văn Cựu chiến binh duy nhất của Việt Nam được mời tham gia Dự án cho biết: Hiện nay Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Texas Tech Hoa Kỳ đang sở hữu một kho tư liệu khổng lồ, gồm hơn 261.000 CDEC - “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”, mỗi hồ sơ dài trung bình khoảng 10 trang. Nếu mỗi ngày, “Trái tim người lính” biên soạn và giới thiệu với bạn đọc Việt Nam 01 hồ sơ thì phải cần tới 715 năm mới giới thiệu hết số tài liệu này. Tuy nhiên, với sự phối hợp của các tổ chức và cộng đồng, hy vọng ngày càng nhiều gia đình Việt Nam sẽ tìm được thông tin về người thân đã hy sinh.