Dấu ấn của một nhà quản lý văn hóa tâm huyết
Nhân Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946–2026), sáng 12/11, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.
NSND Lê Tiến Thọ - Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phát biểu khai mạc hội thảo.
Phát biểu khai mạc, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc nhấn mạnh, hội thảo tập trung nghiên cứu, đánh giá những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong công tác quản lý văn hóa, bảo tồn và phát huy di sản vật thể, phi vật thể. Các tham luận không chỉ góp phần bổ sung tư liệu lịch sử về hoạt động văn hóa của tỉnh Hà Bắc trước đây mà còn cung cấp những kinh nghiệm có giá trị cho công tác quản lý, bảo tồn di sản hiện nay.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921–2003), quê ở Đọ Xá, Bắc Ninh, từng đảm nhiệm nhiều cương vị trong công tác chính trị, quân sự và tuyên huấn trước khi giữ trọng trách Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc. Trong 20 năm công tác trên cương vị này (1963–1983), ông đã để lại dấu ấn sâu đậm bằng tư duy quản lý gắn với thực tiễn, sự trân trọng đối với nghệ nhân và tầm nhìn dài hạn về bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.
Trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, chiến tranh kéo dài, ông cùng các cộng sự kiên trì đến từng làng quê, gặp gỡ nghệ nhân, tập hợp cán bộ chuyên môn, tổ chức sưu tầm, nghiên cứu và xây dựng lực lượng kế cận. Không chỉ chú trọng các hoạt động văn hóa phục vụ đời sống đương thời, ông còn dành nhiều tâm huyết cho những giá trị truyền thống có nguy cơ mai một.
Hai dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của ông là đóng góp vào quá trình phục hồi dân ca Quan họ và khôi phục nghề làm tranh dân gian Đông Hồ.
Với dân ca Quan họ, Lê Hồng Dương đã tạo điều kiện để công tác sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy được triển khai có tổ chức. Ông chú trọng tìm kiếm những người am hiểu, mời nghệ nhân tham gia truyền dạy, tuyển chọn diễn viên, hỗ trợ cán bộ khảo cứu và khuyến khích trao đổi chuyên môn.
Việc thành lập Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Quan họ vào tháng 1/1969, gắn với vai trò tổ chức, chỉ đạo của ông cùng sự đóng góp của Nguyễn Đức Siêu, nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi và nhiều cán bộ, diễn viên. Đây là bước đi quan trọng, tạo nền tảng cho việc bảo tồn, biểu diễn và trao truyền dân ca Quan họ trong đời sống.
Đối với tranh dân gian Đông Hồ, ông có đóng góp quan trọng trong việc khôi phục hoạt động sản xuất, quảng bá và đưa sản phẩm tranh đến với công chúng. Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, năm 1967, Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương bàn việc phục hồi nghề tranh, cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu và kết nối tiêu thụ thông qua hệ thống phát hành sách.
Sự hỗ trợ này góp phần giúp các nghệ nhân duy trì nghề truyền thống, bảo vệ những bản khắc, kỹ thuật in và kinh nghiệm làm tranh được tích lũy qua nhiều thế hệ. Qua đó, tranh Đông Hồ tiếp tục được gìn giữ không chỉ như một nghề thủ công mà còn là một giá trị văn hóa đặc sắc, chứa đựng bản sắc và tâm hồn người Việt.
Bên cạnh đó, Lê Hồng Dương còn quan tâm đến công tác nghiên cứu, biên soạn và xuất bản các công trình văn hóa địa phương. Đáng chú ý, ông là người chỉ đạo, tổ chức triển khai biên soạn cuốn Địa chí Hà Bắc, được giới thiệu là công trình địa chí cấp tỉnh đầu tiên trong cả nước. Cuốn sách góp phần hệ thống hóa tư liệu về lịch sử, địa lý, văn hóa và con người vùng đất Hà Bắc, hiện được lưu giữ tại nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Nhật Bản, Australia và Singapore.
Năm 1978, những đóng góp của ông trong việc gìn giữ các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa được UNESCO ghi nhận bằng Bằng Danh dự. Đây là sự ghi nhận có ý nghĩa đối với những nỗ lực bền bỉ của ông trong công tác bảo tồn di sản.
Từ di sản Kinh Bắc đến bài học quản lý hôm nay
Với hơn 30 tham luận được gửi tới, hội thảo tập trung làm rõ cuộc đời, sự nghiệp, tư duy quản lý và những đóng góp của Lê Hồng Dương đối với di sản văn hóa dân tộc. Các tham luận tiếp cận nhân vật từ nhiều góc độ, kết hợp tư liệu lịch sử, hồi ức của những người từng công tác, cộng tác với ông và các phân tích chuyên môn.
Qua đó, hình ảnh một nhà quản lý văn hóa sâu sát cơ sở, coi trọng đội ngũ chuyên môn và nghệ nhân được khắc họa rõ nét. Những kinh nghiệm trong việc phát hiện, tập hợp người tài, khuyến khích nghiên cứu, đào tạo lực lượng kế cận và đưa chủ trương bảo tồn vào thực tiễn tiếp tục có giá trị tham khảo đối với công tác quản lý văn hóa hiện nay.
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh, nhấn mạnh dấu ấn trong tư duy quản lý di sản của Lê Hồng Dương là tầm nhìn dài hạn, sự sâu sát cơ sở và coi trọng vai trò của cộng đồng. Qua việc sưu tầm dân ca Quan họ, khôi phục tranh dân gian Đông Hồ, bài học đặt ra là bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính, mà phải gắn với đời sống thực tiễn, sự tham gia của nghệ nhân và cộng đồng.
Theo ông Trương Quang Hải, trong giai đoạn phát triển mới, Bắc Ninh cần hài hòa giữa đô thị hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa Kinh Bắc, coi di sản là nguồn lực nội sinh cho phát triển. Cùng với bảo vệ không gian văn hóa Quan họ và làng nghề Đông Hồ, địa phương cần đẩy mạnh tư liệu hóa, số hóa, hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường nguồn lực bảo tồn và gắn di sản với du lịch văn hóa, công nghiệp sáng tạo; đồng thời tránh thương mại hóa hoặc khai thác di sản bằng mọi giá.
Những vấn đề được đặt ra tại hội thảo cho thấy, bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà còn cần sự tham gia chủ động của cộng đồng. Nghệ nhân và người dân chính là những chủ thể trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Vì vậy, nhận diện đúng giá trị di sản, tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành và phát huy vai trò của các thế hệ kế cận là yêu cầu quan trọng trong công tác bảo tồn hiện nay.
Tri ân người góp phần lưu giữ hồn quê Kinh Bắc
Trong khuôn khổ hội thảo, Ban tổ chức giới thiệu tập ký chân dung Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà. Cuốn sách tập hợp những câu chuyện, tư liệu và hồi ức về cuộc đời, sự nghiệp của cố Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc.
Theo nhà văn Đặng Vương Hưng, người viết lời tựa cho tác phẩm, cuốn sách có sự đóng góp trí tuệ và công sức của hàng chục người cùng thời, từng là cán bộ thuộc quyền quản lý của ông Lê Hồng Dương. Những hồi ức và tư liệu này góp phần tái hiện chân dung một cán bộ văn hóa tận tâm, sâu sát cơ sở, luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc gìn giữ các giá trị truyền thống của quê hương.
Từ những đóng góp được làm sáng rõ qua các tham luận và tư liệu, việc tôn vinh Lê Hồng Dương như một danh nhân văn hóa của Bắc Ninh cũng được đặt ra tại hội thảo. Ban tổ chức hướng tới kiến nghị các cơ quan chức năng thành phố Bắc Ninh nghiên cứu hình thức ghi nhận, vinh danh phù hợp, trong đó có đề xuất đặt tên ông cho một công trình công cộng tại địa phương. Đề xuất này cần được xem xét trên cơ sở hồ sơ khoa học, ý kiến chuyên môn, sự đồng thuận của cộng đồng và các quy định hiện hành.
Hội thảo không chỉ góp phần lưu giữ tư liệu về một thế hệ cán bộ văn hóa tận tụy với di sản mà còn gợi mở những kinh nghiệm thiết thực cho công tác quản lý văn hóa trong giai đoạn mới. Từ câu chuyện của Lê Hồng Dương, có thể thấy bảo tồn di sản muốn đạt hiệu quả phải bắt đầu từ sự am hiểu, trách nhiệm của người quản lý, sự đồng hành của nghệ nhân và sức sống của cộng đồng.
Gìn giữ di sản không chỉ là bảo vệ những giá trị thuộc về quá khứ, mà còn là trao truyền bản sắc văn hóa cho các thế hệ tương lai. Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc từ cuộc đời và những cống hiến của nhà văn hóa Lê Hồng Dương đối với quê hương Kinh Bắc và văn hóa dân tộc.