Theo bước di sản cộng đồng 2026: Đưa nghề truyền thống vào đời sống đương đại

Từ kỹ thuật sơn mài Hạ Thái, gốm Bát Tràng đến nghề thủ công của đồng bào Mông ở Chế Cu Nha, chín thiết kế được giới thiệu tại triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” cho thấy những hướng tiếp cận mới trong việc đưa giá trị truyền thống vào đời sống hiện đại. Không chỉ làm mới sản phẩm thủ công, chương trình còn hướng tới kết nối sáng tạo với sản xuất, thị trường và sinh kế của cộng đồng làng nghề.

Chiều 16/11, tại Hội quán Phúc Kiến (Hà Nội), đã diễn ra lễ trao giải và khai mạc triển lãm Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”. Sự kiện do Hội đồng Anh và TUVA Communication phối hợp tổ chức, dưới sự bảo trợ của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội cùng sự đồng hành của Tổ chức CRAFT LINK và Trung tâm Nghiên cứu & Phát huy Giá trị Di sản Văn hóa (CCH).

Từ tri thức làng nghề đến những ý tưởng thiết kế mới
Làm thế nào để một kỹ thuật thủ công truyền thống tiếp tục được thực hành trong đời sống hôm nay? Làm thế nào để những giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường, đồng thời bảo đảm người thợ và cộng đồng làng nghề được hưởng lợi từ chính di sản mình gìn giữ? Đây cũng là những vấn đề được đặt ra trong cuộc thi năm nay.
Thay vì chỉ khai thác hoa văn, hình ảnh hay chất liệu truyền thống để trang trí sản phẩm, “Theo bước di sản cộng đồng 2026” khuyến khích các nhà thiết kế trẻ tìm hiểu sâu về kỹ thuật, tư duy tạo tác và tri thức bản địa. Từ đó, những giá trị được tích lũy qua nhiều thế hệ có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các ứng dụng mới trong thiết kế đương đại.
Điểm đáng chú ý là quá trình sáng tạo bắt đầu từ chính không gian làng nghề. Sau vòng sơ khảo, các thí sinh có cơ hội làm việc trực tiếp với nghệ nhân, tìm hiểu chất liệu, trải nghiệm kỹ thuật thủ công và lắng nghe những câu chuyện gắn với mỗi nghề, từ quy trình sản xuất đến những khó khăn trong việc tìm kiếm thị trường.
Trên cơ sở trải nghiệm thực tế, các ý tưởng tiếp tục được phát triển với sự đồng hành của nghệ nhân và chuyên gia. Thí sinh được hỗ trợ kinh phí và chuyên môn để hoàn thiện mẫu sản phẩm, thử nghiệm tính ứng dụng và xây dựng phương án đưa sản phẩm ra thị trường.
Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với một thiết kế lấy cảm hứng từ di sản. Sản phẩm không chỉ cần có giá trị thẩm mỹ, thể hiện được bản sắc văn hóa mà còn phải có công năng, khả năng sản xuất và tiềm năng thương mại hóa. Quan trọng hơn, quá trình phát triển sản phẩm cần tạo điều kiện để nghệ nhân và người lao động tại làng nghề tiếp tục tham gia, qua đó mở rộng cơ hội việc làm và thu nhập.
Những thiết kế như Sonmai Lamp hay Nhất Tâm là minh chứng cho hướng tiếp cận này. Sonmai Lamp sử dụng các tấm ốp sơn mài có thể tháo lắp, thay thế linh hoạt trên cùng một khung đèn. Trong khi đó, Nhất Tâm phát triển hệ thống mô-đun gốm có thể kết hợp để tạo ra nhiều sản phẩm với công năng khác nhau. Cả hai đều hướng tới khả năng phát triển nhiều phiên bản trên cùng một cấu trúc, giúp sản phẩm linh hoạt hơn trong sử dụng và duy trì nhu cầu đối với các chi tiết thủ công.
Từ những thử nghiệm đó, có thể thấy giá trị di sản không chỉ nằm ở câu chuyện văn hóa hay vẻ đẹp của sản phẩm, mà còn ở khả năng tham gia vào chuỗi giá trị mới, từ sáng tạo, thiết kế, sản xuất đến phân phối và tiêu dùng. Khi kỹ thuật truyền thống được ứng dụng trong những sản phẩm phù hợp với thị trường, tri thức làng nghề có thêm cơ hội được thực hành, trao truyền và phát triển.

Chín thiết kế, nhiều cách kể câu chuyện di sản
Chín sản phẩm được lựa chọn trưng bày tại triển lãm thể hiện những cách tiếp cận đa dạng trong việc chuyển hóa chất liệu và kỹ thuật truyền thống thành sản phẩm đương đại. Nổi bật trong số đó là ba thiết kế đoạt giải Nhất ở ba bảng thi.
Ở bảng Gốm Bát Tràng, thiết kế Nhất Tâm của tác giả Lương Minh Thư lấy cảm hứng từ nguyên lý “tâm xoay” trên bàn chuốt gốm. Từ điểm tựa trung tâm, tác giả phát triển các mô-đun gốm có thể tách, ghép linh hoạt, tạo nên nhiều sản phẩm với công năng khác nhau như đĩa cắm hoa ikebana, đôn cắm trầm hay đĩa trang trí.
Ở bảng Sơn mài Hạ Thái, Sonmai Lamp của Đào Sơn Lâm kết hợp khung đèn cố định với những tấm ốp sơn mài độc bản. Các tấm ốp có thể tháo lắp, thay thế bằng nam châm trong vài giây, cho phép người sử dụng thay đổi diện mạo sản phẩm, đồng thời mở ra khả năng sáng tạo nhiều phiên bản trên cùng một cấu trúc đèn.
Trong khi đó, Nếp Ruộng của Hoàng Hải Triều, đoạt giải Nhất bảng Thủ công người Mông Chế Cu Nha, đưa hình ảnh những đường cong của ruộng bậc thang vào thiết kế ghế. Những dải vải dệt thủ công được sử dụng làm phần tựa lưng, vừa gợi nhắc cảnh quan và nhịp sống vùng cao, vừa đưa kỹ thuật dệt truyền thống vào một vật dụng quen thuộc của đời sống hiện đại.
Giải Bình chọn thuộc về thiết kế Ghế đôn Hợp của Hoàng Phương Nga. Bên cạnh bốn sản phẩm đoạt giải, triển lãm còn giới thiệu năm thiết kế khác gồm: Ánh mài Hạ Thái (Nguyễn Khánh Linh), Giọt gốm (Đào Sơn Tùng), Sắc Mạch (Nguyễn Tấn Lộc), Lớp áo di sản (Nguyễn Thị Thùy Linh) và MONGEAR (Trần Thị Tố Uyên).
Mỗi thiết kế là một thử nghiệm về khả năng kết hợp giữa chất liệu, kỹ thuật thủ công và nhu cầu sử dụng hiện đại. Dù lựa chọn những hướng thể hiện khác nhau, các tác phẩm đều cho thấy vai trò của tư duy thiết kế trong việc mở rộng công năng, gia tăng giá trị sử dụng và tạo thêm sức sống cho sản phẩm truyền thống.

Kết nối nghệ nhân, nhà thiết kế và thị trường
Trong khuôn khổ sự kiện, tọa đàm “Ứng dụng di sản trong công nghiệp văn hóa” tạo diễn đàn trao đổi giữa nghệ nhân, chuyên gia và các nhà thiết kế về quá trình đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm đương đại. Những vấn đề được đặt ra không chỉ là tìm kiếm ý tưởng sáng tạo mà còn liên quan đến việc dung hòa yêu cầu thẩm mỹ với kỹ thuật thủ công, điều chỉnh công năng, tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường.
Tham gia tọa đàm có ThS. Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Doanh nghiệp Xã hội CRAFT LINK, người có 30 năm đồng hành cùng nghệ nhân và cộng đồng dân tộc thiểu số; nghệ nhân Lã Văn Hùng, với hơn 20 năm gắn bó với nghề sơn mài Hạ Thái; nghệ nhân Trần Tuấn, người xuất thân từ gia đình nhiều đời làm gốm Bát Tràng và có kinh nghiệm phát triển sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường như Mỹ và châu Âu. Cùng với các tác giả Top 9, các diễn giả chia sẻ những kinh nghiệm thực tế trong quá trình hợp tác giữa nghệ nhân và nhà thiết kế.
Đại diện Ban tổ chức, bà Phạm Minh Hồng, Quản lý Nghệ thuật tại Hội đồng Anh Việt Nam, cho biết chương trình mong muốn tạo ra không gian để người trẻ tiếp cận di sản một cách sâu sắc hơn, không chỉ dừng ở việc tìm cảm hứng từ hoa văn, chất liệu hay hình ảnh truyền thống mà còn tìm hiểu kỹ thuật, tư duy và tri thức phía sau mỗi nghề thủ công.
Theo bà Phạm Minh Hồng, so với những mùa trước, cuộc thi năm nay nhấn mạnh hơn vai trò của thiết kế trong việc chuyển hóa giá trị di sản thành những sản phẩm có công năng, phù hợp với đời sống đương đại và có tiềm năng phát triển trên thị trường. Khi người trẻ nhận diện được tiềm năng sáng tạo trong di sản, còn nghệ nhân có thêm cơ hội ứng dụng kỹ thuật của mình vào những sản phẩm mới, nghề truyền thống sẽ có thêm điều kiện để tiếp tục phát triển và tạo ra giá trị cho các thế hệ tiếp theo.
Ở góc độ chuyên môn, bà Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Doanh nghiệp Xã hội CRAFT LINK, thành viên Ban giám khảo, nhấn mạnh ý nghĩa của quá trình học hỏi hai chiều giữa người trẻ và nghệ nhân. Các nhà thiết kế mang đến những ý tưởng mới, trong khi nghệ nhân giúp họ hiểu sâu hơn về chất liệu, kỹ thuật và những giá trị văn hóa phía sau mỗi sản phẩm. Sự hợp tác thực chất giữa hai bên không chỉ tạo ra những thiết kế mới mà còn mở ra cơ hội để nghề truyền thống tiếp tục phát triển, đóng góp vào sinh kế của cộng đồng.

Có thể thấy, để một sản phẩm thủ công truyền thống có chỗ đứng trong đời sống hiện đại, sáng tạo thiết kế cần song hành với sự thấu hiểu văn hóa và thực tiễn sản xuất tại làng nghề. Người thiết kế không thể chỉ khai thác chất liệu, kỹ thuật như một nguồn cảm hứng đơn thuần, mà cần tính đến vai trò của nghệ nhân trong toàn bộ quá trình phát triển sản phẩm.
Triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” mở cửa đón công chúng tại Hội quán Phúc Kiến từ ngày 16 đến 28/11/2026, trong khung giờ 9 giờ đến 17 giờ. Thông qua chín thiết kế được giới thiệu, công chúng có dịp khám phá những cách thức mới để chất liệu và kỹ thuật thủ công truyền thống hiện diện trong đời sống.
Với Hội đồng Anh và TUVA Communication, chương trình hướng tới xây dựng những kết nối lâu dài giữa người làm sáng tạo với cộng đồng nắm giữ di sản. Đây cũng là cách tiếp cận gắn bảo tồn với phát triển: di sản không chỉ được gìn giữ bằng việc lưu giữ kỹ thuật hay trưng bày sản phẩm, mà cần tiếp tục được thực hành, ứng dụng và tạo ra giá trị trong đời sống. Khi người thợ có thêm việc làm, thu nhập và động lực gắn bó với nghề, những tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ mới có điều kiện tiếp tục được duy trì.

Bài viết liên quan