Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Đặng Thanh Tùng phát biểu trong Lễ khai mạc Không gian trưng bày với chủ đề "Thanh xuân gửi lại"
Những mùa xuân tuổi trẻ gửi lại
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, có những thế hệ đã đi qua chiến tranh bằng tất cả sức trẻ và niềm tin. Họ rời quê hương, gia đình, rời những công việc quen thuộc để lên đường vào Nam công tác, chiến đấu, góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Hành trang của những cán bộ đi B khi ấy có thể chỉ là một lá đơn tình nguyện, một cuốn nhật ký, vài bức thư, tấm ảnh gia đình hay những vật dụng nhỏ bé mang theo bên mình. Nhưng hôm nay, những kỷ vật tưởng như bình dị ấy lại trở thành những chứng tích quý giá, giúp thế hệ sau hình dung rõ hơn về một thời kỳ lịch sử đặc biệt của đất nước.
Với chủ đề “Ký ức đi B”, không gian trưng bày giới thiệu hơn 100 tài liệu, hình ảnh và kỷ vật gốc quý giá được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, cùng nhiều tư liệu do các gia đình, cá nhân hiến tặng. Một số hình ảnh, tài liệu tiêu biểu được khai thác từ nguồn tư liệu của Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ, Đại học Công nghệ Texas (Hoa Kỳ), góp phần bổ sung những góc nhìn đa dạng về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Mỗi tài liệu là một câu chuyện, mỗi kỷ vật là một phần ký ức. Đằng sau những dòng chữ trên trang giấy, những bức ảnh đã nhuốm màu thời gian là bóng dáng của một thế hệ từng sống, chiến đấu và cống hiến trong những năm tháng đất nước còn chia cắt.
Trưng bày cũng giới thiệu hồ sơ, kỷ vật của nhiều nhân vật đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa, nghệ thuật nước nhà như Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, Đặng Thùy Trâm, Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân), Dương Thị Xuân Quý... Qua những tư liệu còn lưu giữ, công chúng có thể cảm nhận rõ hơn lý tưởng, khát vọng và những cống hiến của một thế hệ đã dành những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời cho đất nước.
Có những người trở về sau chiến tranh. Cũng có những người mãi mãi nằm lại nơi chiến trường. Nhưng dù ở đâu, những gì họ để lại vẫn tiếp tục kể câu chuyện về một thời tuổi trẻ đã sống có lý tưởng, có trách nhiệm và sẵn sàng hy sinh vì vận mệnh dân tộc.
Từ những trang lưu trữ đến hành trình tìm kiếm người đã khuất
Một điểm nhấn khác của trưng bày là giới thiệu những kết quả bước đầu của “Chiến dịch 500 ngày đêm” tập trung tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.
Trong hành trình ấy, tài liệu lưu trữ giữ một vai trò đặc biệt. Những cuốn sổ cũ, những trang giấy đã ố màu, những dòng ghi chép tưởng như rời rạc qua thời gian có thể trở thành những manh mối quan trọng để xác minh thông tin về liệt sĩ, tìm kiếm thân nhân và thực hiện các chính sách đối với người có công với cách mạng.
Bằng sự kiên trì khai thác, đối chiếu và chắp nối từng nguồn thông tin, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã phối hợp với các cơ quan chức năng phục vụ công tác xác minh thông tin liệt sĩ, tìm kiếm thân nhân và trao trả kỷ vật.
Trong hành trình ấy, tài liệu lưu trữ không còn đơn thuần là những trang giấy được bảo quản trong kho. Mỗi hồ sơ, mỗi dòng chữ, mỗi thông tin được xác minh có thể mở ra một cánh cửa trở về với gia đình cho một người đã hy sinh vì Tổ quốc.
Đó cũng là lúc giá trị của lưu trữ được nhìn nhận từ một góc độ sâu sắc hơn. Lưu trữ không chỉ là gìn giữ quá khứ mà còn góp phần kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối những người đã khuất với những người đang sống. Từ những dấu vết nhỏ bé còn lại trong hồ sơ, ký ức về một con người được khôi phục, một gia đình có thêm cơ hội tìm lại người thân, một phần lịch sử được trả về đúng vị trí của nó.
Các khách tham quan tại Không gian trưng bày "Thanh xuân gửi lại".
Khi chuyển đổi số đưa hồ sơ đến gần hơn với người dân
Song hành với hoạt động trưng bày, công chúng còn có thể trực tiếp tra cứu hồ sơ cán bộ đi B đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thông qua hệ thống tra cứu điện tử.
Đây là hoạt động có ý nghĩa thiết thực, góp phần tạo thuận lợi cho thân nhân liệt sĩ, người có công với cách mạng và các nhà nghiên cứu trong việc tiếp cận nguồn tài liệu lưu trữ. Những thông tin từ hồ sơ có thể phục vụ việc tìm kiếm người thân, xác minh thông tin, giải quyết các chế độ, chính sách cũng như nghiên cứu lịch sử.
Việc đưa hồ sơ lên hệ thống tra cứu điện tử cũng cho thấy chuyển đổi số đang mở ra một phương thức mới trong phát huy giá trị tài liệu lưu trữ. Những hồ sơ từng được lưu giữ trong các kho tài liệu nay có thể đến gần hơn với người dân, giúp việc tiếp cận thông tin thuận tiện, nhanh chóng và hiệu quả hơn.
Đặc biệt, với những gia đình nhiều năm tìm kiếm thông tin về người thân đã hy sinh hoặc mất tích trong chiến tranh, khả năng tiếp cận các hồ sơ lưu trữ có thể mang lại những thông tin quý giá, thậm chí là một phần câu trả lời mà họ đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.
“Thanh xuân gửi lại” không chỉ là một cuộc trưng bày tài liệu, đó là hành trình đánh thức ký ức từ những trang giấy, hiện vật và kỷ vật đã đi qua gần nửa thế kỷ. “Thanh xuân gửi lại” cũng là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng, phía sau mỗi trang tài liệu là một cuộc đời, phía sau mỗi kỷ vật là một câu chuyện và phía sau mỗi cái tên được lưu giữ trong hồ sơ là một con người từng sống, từng ước mơ và từng cống hiến cho đất nước.
Gìn giữ những ký ức ấy chính là gìn giữ một phần hồn cốt của dân tộc. Để từ quá khứ, những giá trị của lòng yêu nước, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” tiếp tục được trao truyền; để những hy sinh của các thế hệ đi trước trở thành động lực nhắc nhở mỗi người hôm nay về trách nhiệm với Tổ quốc, với cộng đồng và với tương lai.